و اينكه آبادانى در شمال پيدا شده به سبب اعتدال و تكافؤ گرما و سرما با يكديگر است ، چه هرگاه كه خورشيد به سمت الرّأس نزديك شود مايهء افزون شدن گرما است ، ولى دورى آن از مركز كاهش گرما را سبب مىشود و اين دو يكديگر را خنثى مىكند و گرما و سرما از دو سوى افراط و تفريط دور مىشود و در ميانگين پسنديده يا نزديك آن قرار مىگيرد . ولى در جنوب افراط گرما از دو سبب نزديك بودن خورشيد به زمين و به سمت الرّأس نزديك بودن آن حاصل مىشود و از اعتدال بيرون مىرود . و همهء اينها به تدبير خداى حكيم است نه بنابر اتّفاق و بىسببى ، چه خدا آب را در جايى قرار داده است كه به سبب اختلاف گرما آبادانى در آن ممكن نبوده است ، و زمين را در جايى از آب برآورده است كه آبادانى در آن امكانپذير باشد . و ابن عميد گفته است : اگر در جنوب خشكى وجود مىداشت و از آنجا بادهايى مىوزيد ، اين بادها سوزنده و كشنده مىشد ، و چون در آنجا ترى است ، اين ترى تباهكارى باد را از ميان مىبرد . و دليل بر اين است بادهايى كه از بيابانها و باديه‌ها مىوزد كه سوزنده و كشنده است ؛ و به‌همين جهت مصر گرمسير است و شيراز سردسير ، چه بيابانهاى سودان در جنوب مصر است و درياى فارس در جنوب شيراز . پيش از اين از حال زمين و جابه‌جا شدن پاره‌هايى بر سطح آن ، و در نتيجهء آن جابه‌جا شدن پاره‌هاى ميانين به سبب آن ، و لزوم حركت كلّى زمين بر اين جهت سخن گفتيم كه بر اثر تغيير پيدا كردن فاصله‌ها از مركز كلّى ، طبيعت و آب و هواى نواحى تغيير مىپذيرد . اكنون مىگويم : اين حركت - هرچند اتّفاقى و بىقاعده و در زمان اندك ، اندك باشد - ممكن است بر امتداد قطرهاى كلّى به تدريج صورت پذيرد ، يا بر مركز اتّفاق افتد ، يا تركيبى از هردو حركت باشد ، و سوى آن به طرف هريك از جهات چهارگانه يا ميانهء آنها باشد ؛ و نيز ممكن است اين حركت ناگهانى با پيدايش سبب آن كه انتقال يكبارهء سنگينيها از جايى به جاى ديگر است صورت پذيرد . و اين